کتاب «شعر ِ زن از آغاز تا امروز» شامل دو بخش می‌شود که اولی تاملی‌ست بر تحولات شعر زن (ایرانی) به قلم پگاه احمدی و آخری گزیده‌ای از شعر زنان ایرانی در عصر حاضر باز هم به کوشش پگاه احمدی. در بخش اول، شعر ِ زن ِ ایرانی در سه دوره‌ي پیوسته بررسی می‌شود:

۱. پیش از مشروطه که جز شاعرانی نظیر رابعه قزداری بلخی، مهستی گنجوی و زرین تاج (قرة‌العین: مبارز و آزادی‌خواه ِ مشهوری که به جرم سیاسی ـ مذهبی کشته شد) نقطه‌ی درخشان دیگری در کارنامه‌ی خود ندارد و به نقل از پگاه احمدی شعر زن در این دوره به شدت منفعل، محدود، مقلد و سطحی‌نگر است. نمونه‌ای از شعر قرة‌العین:

گر به تو افتدم نظر چهره به چهره رو به رو/ شرح دهم غم تو را نکته به نکته، مو به مو

از پی دیدن رخت همچو صبا فتاده‌ام/ کوچه به کوچه، در به در، خانه به خانه، کو به ‌کو

۲. عصر مشروطه‌ برای شعر زن ایرانی نیز مانند سایر مقولات دیگر سر منشاء تحولات اساسی بود. از نگاه پگاه احمدی آزادی‌خواهی، نواندیشی، تجددطلبی و هویت‌خواهی زن ایرانی در این دوره نه تنها موجب تحولات مهمی در عرصه‌ي ادبیات و شعر ایران می‌شود که سرفصل تازه‌ای در شعر زن ِ ایرانی محسوب می‌شود. در این دوره و با بیرون آمدن زن از پشت پرده‌ها مضمون شعر او نیز اجتماعی‌تر شده و از گرایش آن‌ها به بیان صرف شوق به معشوق، غم هجران و شکوه از جور رقیب در شعر که تقلید ناشیانه‌ای از بیان عاشقانه‌ي ادبیات مذکر است، کمتر می‌شود. از شاخص‌ترین چهره‌های شاعر زن این عصر می‌توان به پروین اعتصامی اشاره کرد. زنی که اشعارش به نوشته‌ي پگاه احمدی به دلیل مرد محور بودن زبان و نوع مردانه‌ای از انتخاب و آرایش واژگان، استقلال و هویت شعر «زن» را مخدوش کرده است. نمونه‌ای از شعر پروین (مثنوی لطف حق):

رودها از خود نه طغیان می‌کنند/ آن‌چه می‌گوییم ما آن می‌کنند

ما به دریا حکم طوفان می‌دهیم/ ما به سیل و موج فمان می‌دهیم

پس از شعر پروین، احمدی به تفصیل به بررسی شعر فروغ فرخزاد می‌پردازد و آن را قربانی و معلول مرزبندی جنسیتی و به عبارتی فروغ را مجری ادبیات زنانه از نگاهی مردانه می‌داند و معتقد است از این روست که فروغ نیز نتوانسته است صدای مشخص زن را در زبان فارسی به سخن در بیاورد. نمونه‌ای از شعر فروغ (چاپ نشده):

استخوان‌هایم از تو پنهان نبود/ وقتی که در نهان به وجود می‌آمدم/ و در اسفل زمین، نقش‌بندی می‌شدم/ در دفتر تو همگی اعضای من نوشته شده/ و چشم‌های تو ای متعال/ جنین مرا دیده است/ چشم‌های تو/ جنین مرا دیده است.

پگاه احمدی اشعار سیمین بهبهانی، طاهره صفارزاده، خاطره حجازی، نازنین نظام‌شهیدی و ... را از دهه‌ي چهل تا شصت و اشعار زنانی نظیر شیوا ارسطویی، گراناز موسی، پگاه احمدی، مریم هوله، فرخنده حاجی‌زاده و ... را مابین دهه‌ی شصت تا هفتاد مورد بازبینی قرار می‌دهد، از این جهت که به تعبیر او بیان رمانتیک دهه‌ی شصتی در شعر دهه‌ی هفتاد به نوعی پختگی نزدیک می‌شود. تا جایی که او در توصیف شعر زن در این دهه می‌نویسد: در شعر دهه‌ی هفتاد، نوعی قداست‌زدایی از معیارهای بیان زنانه نیز به ویژه در حوزه‌ي شعرهای حسی ـ عاطفی رخ می‌دهد. نمونه‌ای از شعر گراناز موسوی(خط‌خطی روی شب):

سیم خاردار جهیزیه‌ی مادرم بود/ در مرز جاده‌ای که به ماه تلخ می‌رسید/ من بی‌مهر با تو می‌خوابم/ عاشق‌تر اما/ برمی‌خیزم این‌جا روسپیان پاپتی/ برای جفتی کفش و یک دست چینی گل‌دار/ مصدق را تا انتهای ولی‌عصر می‌روند...

۳. از نگاه احمدی عبارت دهه‌ی هفتاد پیش از آن‌که ناظر به مقطعی زمانی باشد، ناظر به تحولات شاخصی‌ست که در دهه‌ی مزبور، در شعر فارسی به وقوع پیوست. و هم از این روست که او در این مقطع زمانی نیز شعر زن را از نگاهی دیگر می‌کاود و معتقد است شعر زن در این دهه وسیع‌ترین دایره ي واژگانی زبان فارسی را در حوزه‌ی حسیتی متفاوت، تجربه کرده است. از شاعران این دوره می‌توان به شمسی پورمحمدی، لیلی گله‌داران، روجا چمن‌کار، مریم مسیح و ... اشاره کرد. نمونه‌ای از شعر مریم مسیح (کاش ممنوع نبودیم ما):

در خرابه های باستیل/ آواز زنی از اهالی ایران/ شنیده  می‌شود/ و من/ روی گلیم ایرانی/ به خواب می‌روم/ چشم می‌بندم/ و روی بازمانده‌ي گل‌های قالی/ به پاره‌هایش می‌رقصم/ گوش‌هایم را می‌برم/ و تابلوی ونگوگ را/ روی سردرد کهنه‌ام/ میخ می‌زنم...

بخش پایانی شعر زن از آغاز تا امروز نیز در برگیرنده‌ي گزیده اشعاری از شعر زنان شاعر معاصر است که به تنهایی قابلیت تبدیل شدن به یک اثر کامل را دارد. همان‌طور که بخش نخست کتاب این قابلیت را دارد. در هر صورت این دو بخش با قرار گرفتن در کنار هم افق وسیع و درک تازه‌ای را از شعر زن به شکل یک مجموعه‌ی کامل به دست می‌دهد که از ارزش بسیاری بالایی برخوردار است.

مرتبط:

سایت غیر فعال پگاه احمدی!

آنتولوژی شعر زنان ایران به قلم پگاه احمدی